Αλληλέγγυα οικονομία και παραγωγική ανασυγκρότηση στην Ελλάδα σήμερα

Το ζήτημα της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας έχει ενταχθεί τα τελευταία χρόνια στην κοινωνική πρακτική, τον πολιτικό λόγο και τη δημόσια συζήτηση, από πολλές απόψεις:

Α. Ένα αυθόρμητο κύμα αλληλέγγυων δομών ήλθε να απαντήσει στη ραγδαία επιδείνωση των συνθηκών διαβίωσης μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Παράλληλα με αυτές τις εθελοντικές δραστηριότητες ξεκίνησαν πρωτοβουλίες συνεταιριστικές νέων κυρίως ανθρώπων, με σκοπό τον βιοπορισμό. Και τα  δύο αυτά είδη κινηματικών διαδικασιών, που σύμφωνα με όλους τους διεθνείς ορισμούς ανήκουν στο χώρο της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας, εγκαινίασαν πρακτικές που συνδέουν τη συλλογική δράση με την κάλυψη κοινωνικών αναγκών και την άμεση δημοκρατική λειτουργία των δομών, που εμφανίζουν δηλαδή τα χαρακτηριστικά μιας άλλης οικονομίας.

Ταξική συνείδηση ή general intellect;

Η σχέση της εργασίας με το κεφάλαιο είναι μια σχέση εκμετάλλευσης, μια σχέση άντλησης υπεραξίας, αλλά είναι και μια σχέση που αφορά τον έλεγχο από την εργασία ή το κεφάλαιο της γνώσης που απαιτεί η παραγωγική διαδικασία. Ο Μάρξ, που δεν είχε ασχοληθεί μόνο με τον καπιταλισμό της μεγάλης εκμηχανισμένης βιομηχανίας, είχε παρουσιάσει τις διαφορετικές μορφές που πήρε και θα έπαιρνε στο μέλλον η υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο. Επρόκειτο πρώτα για την τυπική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο, κατά την οποία η γνώση της παραγωγικής διαδικασίας παρέμενε στους εργαζόμενους, αλλά το κεφάλαιο χρηματοδοτούσε την παραγωγή, διακινούσε το προϊόν και είχε τη δυνατότητα να προσλάβει και να απολύσει. Στη συνέχεια ο εκμηχανισμένος καπιταλισμός και αργότερα ο τεϋλορισμός, οδήγησαν στην πραγματική υπαγωγή της εργασίας, δηλαδή στο έλεγχο της γνώσης από το κεφάλαιο, μέσω των μηχανών και της διοίκησης και οργάνωσης (management), και επομένως στην ένταξη του ελέγχου “των διανοητικών εξουσιών επι της παραγωγής” στην ταξική σύγκρουση στους χώρους παραγωγής και στην κοινωνία. Σε μια τρίτη περίοδο, προέβλεπε την επέκταση του general intellect (της μαζικής διανοητικότητας) που θα μετέφερε πλέον τον έλεγχο των γνώσεων οι οποίες αφορούν την παραγωγική διαδικασία και την οργάνωση της οικονομίας, στη μεγάλη μάζα του εργαζόμενου πληθυσμού[1].

Κοινωνική ή αλληλέγγυα οικονομία: προς τα πού θα πάμε;

Η θέση για την ανάγκη ανάπτυξης της κοινωνικής οικονομίας, της αλληλέγγυας οικονομίας ή της κοινωνικής και αλληλλέγγυας οικονομίας, χαρακτήρίζει  σήμερα στην Ελλάδα πολύ διαφορετικούς χώρους. Υπάρχουν αυτοί που γοητεύονται από την προοπτική οργάνωσης μονάδων παραγωγής ή προσφοράς υπηρεσιών, που λειτουργούν με ισότιμες σχέσεις των συμμετεχόντων και δημοκρατικές διαδικασίες, συνδυάζοντας ενδεχομένως αυτά τα χαρακτηριστικά με κάποια κοινωνική προσφορά. Υπάρχουν αυτοί που απέναντι στο πολύ δύσκολο έργο της αύξησης της απασχόλησης κατά τα επόμενα χρόνια, ποντάρουν στην ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας για να επιταχυνθεί αυτή η διαδικασία. Και υπάρχει από την – κυβερνητική σήμερα - νεοφιλελεύθερη πλευρά η προσπάθεια χρησιμοποίησης δομών κοινωνικής οικονομίας για τη συνέχιση της αποδιοργάνωσης των δημόσιων κοινωνικών υπηρεσιών και των συγκροτημένων εργασιακών σχέσεων.

Το χρέος, η δημιουργία χρήματος και το κοινό συμφέρον

Γνωρίζουμε οτι τόσο η νεοφιλελεύθερη στροφή στη διαχείριση των καπιταλιστικών οικονομιών, όσο και η κρίση στη συνέχεια του χρηματοπιστωτικού συστήματος, συνδέονται με την παραχώρηση στις ιδιωτικές τράπεζες του – αποκλειστικού στην Ευρώπη – δικαιώματος της δημιουργίας χρήματος. Η κρίση χρέους απεκάλυψε με θεαματικό τρόπο οτι η κερδοφορία του κεφαλαίου έπαψε να συνδέεται κατά κύριο λόγο με την αναπαραγωγή της καπιταλιστικής οικονομίας, και εξαρτάται πλέον από τη δυνατότητα του τραπεζικού τομέα να αντλήσει προσόδους, με τη βοήθεια του κράτους, μειώνοντας εισοδήματα ή καταστρέφοντας παραγωγικό δυναμικό.

Αναπτυξιακή τράπεζα και ανασυγκρότηση

Η πρόταση για δημιουργία ελληνικής αναπτυξιακής τράπεζας με “γαλλική τεχνογνωσία” δεν σηματοδοτεί μια στροφή του υπουργείου Ανάπτυξης προς το σχεδιασμό της ανασυγκρότησης της οικονομίας, αλλά πολύ απλούστερα μια πλάγια προσπάθεια ενίσχυσης της ρευστότητας του επιχειρηματικού τομέα (του δανεισμού του) και συμβολής στην αντιμετώπιση κατά προέκταση του προβλήματος των συστημικών ελληνικών τραπεζών σε οτι αφορά τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια. Κανείς βέβαια δεν μπορεί να υποστηρίξει οτι η ρευστότητα του επιχειρηματικού τομέα είναι ένα ζήτημα το οποίο δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί. Αλλά η αναζωπύρωση της οικονομικής δραστηριότητας δεν θα εξαρτηθεί από έναν επιχειρηματικό τομέα ο οποίος έχει οδηγήσει την οικονομία στο σημερινό αδιέξοδο, παρά τις αλλεπάλληλες χρηματοδοτήσεις των ΚΠΣ και την υψηλή κερδοφορία της περιόδου ως το ξέσπασμα της κρίσης. Πρέπει να βασιστεί σε σημαντικές δημόσιες επενδυτικές παρεμβάσεις και παρεμβάσεις στο επίπεδο των υποδομών και των υπηρεσιών, οι οποίες θα συμπαρασύρουν και θα κατευθύνουν σε μεγάλο βαθμό τον επιχειρηματικό τομέα.

Ποιές κοινωνικές συμμαχίες, ποιές πολιτικές συμμαχίες;

Βρισκόμαστε πλέον σε μια δυναμική η οποία είναι πολύ πιθανόν να μας οδηγήσει σε μια Αριστερή διακυβέρνηση, και είναι επόμενο να διευρύνονται οι προβληματισμοί και να αυξάνονται οι δημοσιεύσεις που αφορούν τις πολιτικές κοινωνικών και πολιτικών συμμαχιών. Αλλά οι συνήθεις αναφορές στο ζήτημα των κοινωνικών συμμαχιών πολύ γρήγορα και πολύ εύκολα γλυστράνε προς μια συζήτηση για τις πολιτικές συμμαχίες, για τις πιθανές συνεργασίες μεταξύ κομμάτων και οργανώσεων της αριστεράς και σε κάποιες περιπτώσεις της κεντροαριστεράς. Η συζήτηση για το πώς τίθεται σήμερα το ζήτημα των κοινωνικών συμμαχιών, και επομένως για το ποιοί είναι σήμερα οι κοινωνικοί συσχετισμοί μετά από είκοσι και πλέον χρόνια υλοποίησης νεοφιλελεύθερων πολιτικών, βρίσκεται σε ένα στοιχειώδες επίπεδο. Ο βασικός λόγος είναι οτι ο χώρος της Αριστεράς δεν μπορεί να ξεφύγει από αναφορές σε εμπειρίες του παρελθόντος και από ξεπερασμένα και κατά κανόνα ιδεολογικοποιημένα αναλυτικά εργαλεία. Οι “ταξικές αναλύσεις” δυσκολεύονται να κατανοήσουν την κοινωνική διαστρωμάτωση, όπως έχει διαμορφωθεί σήμερα, ενώ οι συζητήσεις περι κοινωνικών και οικονομικών πολιτικών συνδυάζουν αναφορές σε έναν δογματικό και γενικόλογο μαρξισμό, κατάλοιπο του μαρξισμού- λενινισμού της 3ης Διεθνούς, και έναν κεϋνσιανισμό πολλαπλών και ευκαιριακών χρήσεων.

Τι θα πούμε στην Κοκκινοσκουφίτσα;

Το βιβλίο του Αντώνη Λιάκου με τον υπότιτλο “η Αριστερά, και πώς να τη σκεφτούμε σε κρίσι-μους καιρούς”, επιδιώκει να παρουσιάσει σημερινές προκλήσεις, αλλά και να δώσει μια αίσθηση του βάθους τους: “βρισκόμαστε μπροστά σε ένα άγνωστο και όχι λιγότερο αινιγματικό αύριο”. “Ενδεχομένως η Ελλάδα να είναι η πρώτη χώρα στην οποία οι ιδέες και οι αρχές που προβλήθηκαν αντιπαραθετικά, από τη δεκαετία του 90, στην εκ των άνω παγκοσμιοποίηση των αγορών θα κληθούν να εμπνεύσουν μια κυβερνητική πολιτική”. “Πώς τα κινήματα διαμαρτυρίας θα αποκτήσουν μια κουλτούρα διακυβέρνησης;”